Op 30 juli 2025 om 11.00 uur behandelt de Raad van State het hoger beroep van privacy-voorvechter Michiel Jonker tegen de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Jonker had de AP in 2018 verzocht om handhavend op te treden tegen Focus Filmtheater in Arnhem, omdat deze arthouse-bioscoop alleen nog digitale betalingen toestaat — ook voor consumpties. Volgens Jonker is daarmee sprake van onnodige verwerking van persoonsgegevens, in strijd met de AVG en Privacy First steunt hem in die redenering. De AP weigerde in te grijpen.
Toen Jonker daartegen in beroep ging, gaf de rechtbank Gelderland de AP gelijk. En nu gaat Jonker daartegen in hoger beroep en dat beroep dient bij de Raad van State.
Waarover de zaak gaat: privacy versus ongebreidelde transactiemonitoring (van bijzondere persoonsgegevens)
In het hoger beroep tegen de uitspraak van de Rechtbank roept Jonker de Afdeling bestuursrechtspraak nu op om het grotere mensenrechtelijke kader wél serieus te nemen: de bescherming van het recht op contante betaling en anoniem deelnemen aan publiek leven, cultureel verkeer, zonder geprofileerd te moeten worden. Hij wordt in die zaak nu ook gesteund door onze stichting, Human Rights in Finance.EU want er is natuurlijk sinds 2018 wel het een en ander veranderd en duidelijker geworden.
Zo is de intensiteit en onverbiddelijkheid van monitoring door banken ontzettend groot geworden en hebben de banken tussen april 2021 en juli 2024 ook alle betalingen van het Focus Filmtheater gemonitord op ongebruikelijkheid in een grote illegale datapool bij Transactie Monitoring Nederland (die door onze grote druk voor en achter de schermen is stilgezet door de banken en TMNL).
Wat destijds in 2018 wellicht een niche-principe zaak van een enkele activist leek is daarmee nu een belangrijk principieel proefproces geworden waarin duidelijk gaat worden hoe de Raad van State aankijkt tegen de borging van mensenrechten in het transactieverkeer.
Digitale betaling = data = profiel
Een bezoek c.q. herhaald bezoek aan een arthouse filmzaal is in bepaalde gevallen zeker geen politiek neutrale handeling, maar verduidelijkt welke politieke of levensovertuiging iemand heeft. Of welke seksuele voorkeur. Door de huidige techniek en betalingsinformatie wordt dit bij verplichtige digitale betaling allemaal opgeslagen. En het voorval TMNL leert dat banken die informatie ook opslaan en verwerken als ze daar eigenlijk niet toe bevoegd zijn.
In veel sectoren leiden daarna derden-instellingen uit je betaalgedrag iets af over je levensstijl, overtuiging of identiteit:
- Een bezoek aan een arthousebioscoop (zoals Focus Filmtheater) kan duiden op een politieke of culturele voorkeur of levensovertuiging,
- Betalen bij een sekswerker of erotische instelling raakt direct aan lichamelijke integriteit en privéleven,
- Aankopen bij een coffeeshop of smartshop kunnen gebruikt worden als risico-indicator.
- Contant geven aan een kerk of moskee raakt aan de vrijheid van godsdienst en geweten.
- Bezoek aan cash-intensieve horecazaken of nachthoreca kan door financiële instellingen als “ongebruikelijk gedrag” worden aangemerkt.
In al deze gevallen geldt: digitale betalingen maken gedrag zichtbaar — en daarmee kwetsbaar voor profilering en misbruik. Maar al die betalingen kwalificeren daarom ook als verwerking van bijzondere persoonsgegevens onder artikel 9 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).
Wat zegt de AVG over artikel 9 gegevens ?
De AVG bepaalt dat er een expliciete wet nodig is om die bijzondere persoonsgegevens digitaal te mogen verwerken (voor betaling of ticket-uitgifte). Er is ook een serie uitzonderingen, maar daarvan is bij Focus Filmtheater geen sprake.
Het categorisch weigeren van contant betalingen door Focus impliceert dat ze denken dat er nooit een situatie zal zijn dat uit de betaling van een bezoeker voor een film die politieke of seksuele voorkeur afgeleid kan worden. En dat laatste is in onze ogen onhoudbaar. Sommige films en sommige herhaalbezoekers zijn zo evident en expliciet dat de digitale verwerking van betalingen voor die films/bezoekers kwalificeren als verwerking van bijzondere persoonsgegevens onder artikel 9 van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Voor die situaties is acceptatie van contant geld door Focus zélf een must. Dan blijft geheim wat geheim moet blijven.
HRIF.EU steunt Michiel Jonker bij zijn zaak omdat het belangrijk is dat de Raad van State het mensenrechten deel van de afweging beter onder de loep neemt. Het moet straks ook niet zo zijn dat, vooruitlopend op een wet die contante betaling voor winkeliers verplicht maakt, de Raad van State in een uitspraak aan deze bioscoop de mogelijkheid geeft om zich niets van die acceptatieplicht en ook niets van artikel 9 van de AVG aan te trekken (cq. artikel 8 EVRM).
Onze oproep: bescherm het recht op contante betaling
Eerder al legden wij in een uitgebreide consultatiereactie aan het Ministerie van Financiën uit dat contant geld en contante betaling altijd mogelijk moet zijn en ook het recht op een bankrekening beter juridisch geborgd moet worden. Want onbelemmerd contant geld en een bankrekening is een voorwaarde om aan het maatschappelijk verkeer deel te nemen en je mensenrechten (recht op scholing, educatie, beroepskeuze etc) zélf in alle vrijheid en privacy in te vullen.
Wij constateren in deze zaak dat het, door artikel 9 van de AVG, onvermijdelijk is dat organisaties contante betaling mogelijk moéten maken als zij betalingen ontvangen die gerelateerd zijn aan ras, etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen, het lidmaatschap van een vakbond blijken, genetische gegevens, biometrische gegevens, gegevens over gezondheid, of gegevens met betrekking tot iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid. En dat maakt deze zaak voor HRIF.EU tot een zaak waar we nauwlettend aandacht voor hebben.
Verkiezingstijd – contant geld en recht op een bankrekening
Als maatschappij moeten we niet alleen de technische vraag stellen: “kan het digitaal?”,
maar ook de morele vraag: “mogen we mensen dwingen om zichzelf prijs te geven voor deelname aan het openbare leven?”
De komende verkiezingen kunt u als kiezer daarin ook een keuze maken. Controleer hoe de partij van uw voorkeur zich opstelt rond banken, witwassen en het recht op betaalrekeningen. Gaat men door met de overmaat aan transactiemonitoring onder het mom van witwasbestrijding of wordt erkend dat we hierin te ver zijn gegaan.
U kunt het zelf controleren door te zoeken wat het standpunt is van de partij rond:
- een wettelijk recht op contante betaling in publiek toegankelijke voorzieningen,
- waarborgen tegen digitale uitsluiting, discriminatie en financiële surveillance,
- en een herwaardering van privacy als voorwaarde voor menselijke vrijheid.
Vrijheid begint met keuze. Ook bij de kassa. Omwille van de mensenrechten, voor iedereen !
Omdat iedereen mee moet mogen doen. Of je digivaardig bent of niet. Omdat je bijzondere levenskenmerken er daarbij niet toe doen en die ook niet geprofileerd mogen worden. Daarom moeten contant geld en moet een vrije (monitor-arme) bankrekening voor iedereen beschikbaar en toegankelijk zijn.
Omdat niet iedereen zichzelf in de etalage wil zetten en het een mensenrecht is om je eigen leven te leiden op de manier die jij wilt, zonder je hele hebben en houden op straat te hoeven gooien.